Waarom incompetente mensen succesvoller zijn dan jij

Vroeger leek je altijd te denken dat er een moment kwam waarop je écht volwassen was en kon zeggen: “nu ben ik ouder en snap ik eindelijk hoe de wereld in elkaar zit”.

Naarmate je ouder wordt lijkt de wereld steeds meer een rotzooitje te worden. Langzaamaan bekruipt je het besef dat iedereen maar wat doet. Letterlijk niemand heeft een flauw benul van wat ze aan het doen zijn. Of dat nou in relaties, op je werk of met levensovertuigingen is. Iedereen moddert en rotzooit maar wat aan. Mensen doen maar een dotje.

Op allerlei plekken lopen er mensen rond die geen flauw idee hebben waar ze mee bezig zijn. Aan de buitenkant doen ze alsof ze alles weten, maar zodra je dieper gaat vragen merk je dat er zoveel twijfel zit.

Waarom durft niemand te zeggen: “Ik modder ook maar wat aan.”

Museum Voorlienden lachspiegel selfie
“De Schreeuw in lachspiegel” – Zowie Zep 2019


Bij ieder stuk dat ik schrijf heb ik het idee dat ik vroeg of laat door de mand zal vallen. Als ik artikelen online vlam ben ik bang dat er iemand in de comments tevoorschijn komt die zegt: “allemaal heel leuk en aardig Zowie Zep, maar je hebt één fundamenteel dingetje over het hoofd gezien. Hier klopt geen kont van. Sukkel.”

Er is altijd die ongefundeerde twijfel met betrekking tot je eigen kunnen. Dat er ieder moment iemand op kan staan die zegt dat ik allejezus veel uit mijn nek aan het lullen ben.  

En natuurlijk doe ik gewoon mijn huiswerk. Ik besef dat ik meer weet dan de gemiddelde Nederlander. Minimaal de dingen waar ik over schrijf. Dat is geen misplaatste arrogantie, maar logisch aangezien ik vrijwel al mijn tijd besteed aan het begrijpen van de menselijke psyche.

Bovendien kan ik mezelf geruststellen met de gedachte dat ik sowieso de mensen kan helpen die er nóg minder van weten dan ik. Én dat ik het doe vanuit de beste intenties. Dat is ook iets waard.

Het gevoel dat je niet genoeg bent

Desalniettemin is het niet fijn om het idee te hebben dat je ieder moment door de mand kan vallen. Imposter syndrome noemen ze dat. Het is een psychologisch verschijnsel waarin iemand ervan overtuigd is dat hij vroeg of laat wordt ontmaskerd als “fraudeur”. Dat wat hij niet bereikt niet verdiend is. Zelfs als er substantieel bewijs is dat ze iets terecht verdiend hebben. Veel succesvolle mensen hebben er last van. Ik ook.

Imposter syndrome Venn diagram

Soms hebben we een vaardigheid die ons zo makkelijk afgaat, dat we het idee hebben dat het niets voorstelt. Dus als we het presenteren als iets waardevols, zijn we bang om door de mand te vallen, omdat we het idee hebben dat we anderen voor de gek houden.

Ook al doen deze mensen alles goed, alsnog blijven ze ervan overtuigd dat ze hun succes niet verdienen. Ze wimpelen het af als dom geluk, timing of het tricken van anderen door ze te laten denken dat ze slimmer zijn dan ze daadwerkelijk zijn.

Als je makkelijker in grafieken dan in Venn-diagrammen denkt, zou je het zo kunnen visualiseren:

Imposter syndrome grafiek

Bij mensen met het imposter syndrome ligt de zelfperceptie van hun kennis een stuk lager dan de werkelijke kennis die ze van een onderwerp hebben


In de 27 jaar dat ik op deze aardbol rondwaggel, heb ik empirisch waargenomen dat er een sterke correlatie bestaat tussen kennis en bescheidenheid*. Mensen die 10 minuutjes op Google rondklikken, denken alles uitgedokterd te hebben. Terwijl mensen met Ph.D.s en decennia aan ervaring nog steeds met hun handen in het haar zitten omdat ze denken het niet te snappen.

*In de wetenschap is het empirisch bewijs minder sterk aanwezig. Het imposter syndrome is zo sterk verwikkeld met een laag zelfvertrouwen en angst dat het moeilijk is om het als een losstaand fenomeen te zien. Je zou het kunnen zien als een minder gestigmatiseerde en hippe term voor mensen met een een laag zelfbeeld en angst. Desalniettemin is de term imposter syndrome een stuk herkenbaarder voor veel mensen. Laten we het daarom niet lastiger maken dan het al is.

Vergis je niet, ik ben niet in staat om op basis van hoe iemand eruit ziet uitspraken te doen over zijn IQ. Ik ben niet Jomando (Jomanda + ) die op wonderbaarlijke wijze  gedachten kan lezen en ik buig alleen lepeltjes omdat ik te gulzig begin met eten voordat m’n bak Ben en Jerry’s ijs ontdooid is. Wat ik wel opmerk is dat de mensen waar ik tegenop kijk – als in; mensen die in mijn optiek intelligent overkomen – vaak verscheurd worden door twijfel.

Terwijl de mensen die zich terecht zorgen zouden moeten maken, omdat ze dingen beweren waarvan ik denk “hmm, weet je wel zeker dat je dit met iedereen wilt delen,” er heilig van overtuigd zijn dat hun visie de shit is. En dan heb ik het over echt dé shit – als in de meest coole awesome superpik zijn die deze planeet ooit gekend heeft.

Van mij mag je het lidwoord weghalen. Dan tref je de essentie beter.

Het gevoel van anderen dat ze meer dan genoeg zijn

In de psychologie spreken we van het Dunning-krugereffect. Ik vind dit persoonlijk altijd een prachtig verschijnsel; er zijn dus incompetente mensen die door hun eigen incompetentie niet over het metacognitieve vermogen beschikken om hun eigen fouten in te zien. Ze overschatten voortdurend hun eigen kunnen en verkeren in de chronische waan dat ze geweldig zijn, terwijl ze dit dus eigenlijk totaal niet zijn.

Het staat ook wel bekend als mount stupid. Als je de curve bekijkt denk je aan het begin van je competentieontwikkeling dat je heel slim bent. Dan sta je bovenaan de berg lekker interessant te doen met al je kennis. Maar eigenlijk weet je op dat punt nog niet zoveel. Vervolgens donder je van de berg af, de afgrond in. Je komt erachter dat je véél minder weet dan je dacht. En vervolgens is het de bedoeling dat je vanuit daar weer vertrouwen opbouwt in je eigen kennis.

Mount Stupid

Jammer genoeg blijven er veel mensen bovenaan mount stupid hangen, omdat ze denken de top al bereikt te hebben. Zij hebben niet door dat er meer is en verkeren in de veronderstelling dat ze alles al weten.

Mount Stupid & Dunning-Kruger effectzone

“Mensen weten niet wat ze niet weten.” – doordenkertje

“Intelligentere” mensen daarentegen beschikken wel over dit besef. Zij zien in dat ze in absolute zin best wel weinig weten en zijn daar nogal gefrustreerd over.  Ze zijn een expert en juist daarom weten ze hoe weinig ze weten.

“Hoe meer je weet, hoe minder je weet.”- doordenkertje van Socrates

Als je dit eeuwenoude doordenkertje in een Mondriaanesque grafiek zou willen visualiseren, zou het er zo uitzien:

Dunning-Kruger effect grafiekNiet zo stiekem gejatte grafiek van De Correspondent

Natuurlijk is de grafiek hierboven geen keiharde wetenschap, maar er valt iets voor te zeggen.

Hoe vaak zijn het niet de deskundigsten onder ons, die nog veel meer willen weten voordat ze iets met zekerheid durven te beweren. Ze zouden nog veel meer ervaring op willen doen voordat ze het aandurven om een groot project op poten zetten. Ze zouden nog veel meer zelfvertrouwen op willen doen voordat ze hun dromen najagen. En de zogenaamde ‘experts’ weten een beetje en doen vervolgens alsof ze het wiel opnieuw uitgevonden hebben. 

Behoor jij tot de eerste groep mensen? Die nog steeds wachten tot ze volledig uitgerijpt zijn, klaar om het podium te pakken.

Wat nou als dat ‘alwetende’ en ‘uitgerijpte’ punt nooit komt? Dat we eindelijk volwassen genoeg zijn en nog steeds overladen worden met twijfel. Wat nou als we niet rijper worden dan de eetrijpe avocado’s bij de Appie – een punt waarop er op onze verpakking eindelijk staat dat we ‘eetrijp’ zijn, maar mensen een notenkraker nodig hebben om ons op te eten.

0 op de 10 tandartsen raden eetrijpe avocado’s van de Appie aan: die krengen zijn net zo tandenbrekend hard als deze vruchtenkauwgompjes

De standaard reactie van veel mensen is om dan maar niks te gaan doen. Zo verlamd door twijfel dat je geen actie onderneemt. Dan kan je immers ook niet op je bek gaan. Maar als de eetrijpe betonavocado’s bij de Appie in staat zijn om voor €3,07 over de toonbank te glijden, ben jij ook in staat om jouw onrijpe ‘ik’ op een aantrekkelijke manier te etaleren. Ook al ben je van binnen nog niet helemaal rijp, op je sticker staat eetrijp. Maak daar gebruik van.

Competence-me

We hebben daarom een ander criterium nodig om onze bekwaamheid te toetsen. Iets waardoor we los kunnen raken van onze twijfelgevoelens en in actie kunnen komen. Geen competentie, maar competence-me.  

We moeten onze kijk op onze eigen kennis herdefiniëren.

Jouw criterium voor competentie is niet dat je in absolute zin te weinig weet. Dat is namelijk gewoon zo. Iedereen weet te weinig. Dat zijn facts. Beter ga je daar gewoon mee dealen.

Onze relatieve kennis is veel interessanter. Jij weet net iets meer weet dan de andere persoon die er anders over zouden gaan vertellen, als jij het niet doet. En dat is funest, aangezien je dan alleen maar stemmen hoort die die twijfel niet hebben en er wel over gaan vertellen en onschuldige mensen indoctrineren met hun boude uitspraken en ons totale wereldbeeld domineren met hun ongesubstantieerde lariekoek totdat we eindigen in een totalitaire dictatuur waarin we voor altijd gemalen cornflakes door een mini rietje moeten eten omdat we niet deel willen nemen aan Mama Hatha yoga sessie begeleid door ASMR geluiden.

Zowie Zep voorlinden dramatischDun, dun dunnnnn… Ging ik weer. Mr. Melodrama ?

P.s. zo zou ik eruit zien als jullie onderdanen overgeleverd waren aan mijn dictatorschap.

Zowie Zep dictator

Dat is ook precies de reden dat ik begonnen ben met schrijven. Omdat om mij heen allerlei mensen opstonden die dingen verkondigden waarvan ik mijn aangezicht plat facepalmde. “Als jij het niet doet, gaan anderen het doen en die doen het vaak veel slechter dan jij.” zei ik tegen mezelf. “Power to the just-above-average people!

Ik ben echt niet de meest heldere geest van deze tijd, maar ik ben best wel in staat om mensen een perspectiefwisseling en meer bewustzijn te bieden. Er zullen ongetwijfeld mensen zijn die meer van psychologie afweten dan ik. Anderzijds zijn er ook mensen die minder weten en die ik met mijn kennis vooruit wil helpen. 

Al slaag ik er minimaal in om de sociale norm te corrigeren als deze weer uit zijn nek lult, dat zou al voldoende voor me zijn. En met de sociale norm bedoel ik mensen die weinig twijfel ervaren en maar in het wilde weg ongefundeerde stierenstr*nt beginnen te brullen. Een tegengeluid bieden in een markt verzadigd met mensen die het claimen weer een gouden ei ontdekt te hebben.

Samengevat: twijfelen aan wat je denkt of gelooft is goed. Vooral blijven doen. Anders kom je nooit verder dan waar je nu al bent. Maar er moet ook sh*t gedaan worden. Goede sh*t. Shit die zijn lidwoord waard is. Dé shit.

We mogen niet verlamd worden door onzekerheid, want dan gaan mensen die doen alsof ze het doorhebben er met alles vandoor. Overschatting van zelfcompetentie moet niet de norm worden in Nederland. De twijfelachtige reputatie van twijfel is onterecht; het is niet beter dan niet-twijfelen, maar ook zeker niet slechter.

Dus, de volgende keer als iemand claimt precies te weten hoe het zit, wat is dan jouw reactie?

  1. uit je sokken geblazen worden door hun unieke ongeëvenaarde intellect
  2. op Wikipedia kijken wat het Dunning-krueger effect is en hem van Mount Stupid afschoppen 

We moeten stoppen met onze eindeloze zelfkritiek, chocken op meest ongemakkelijke momenten en kansen opgeven voordat we het überhaupt geprobeerd hebben. Als we dat wel blijven doen, slaan we gegarandeerd een modderfiguur in de dingen waar we goed in zijn en waar we van houden.

Laat jezelf niet ontsporen door quasi-deskundige roeptoeters die met hun kin hoog en vinger in de lucht staan. Er moet ook ruimte blijven voor competente twijfelaars. Die mogen er ook zijn. Net als de niet-twijfelaars.

Ik denk dat we daarmee de wereld een stukje beter kunnen maken.

Al twijfel ik nog wel een beetje. Laat daar geen twijfel over bestaan.

Life is like an elevator ride

It has its ups and downs
It can take you to new heights
Or drop you to rock bottom

People join you for some or all of the ride.
You have to stop to let some people off

It sometimes feels confining
Or even somewhat scary
And sometimes you may get stuck

Be careful not to overload it
You should know what to do in an emergency

Expect a few embarrassing moments 

There are awkward conversions with strangers,
Fun times with others, and quiet times by yourself.

Be open to whatever happens and enjoy the ride,
Knowing at the end of the day that you are not the one in control

 

Disclaimer: de wetenschap is continue in ontwikkeling, net zoals de manieren waarop er onderzoek wordt gedaan in de psychologie. Niets is zo complex als het leren begrijpen van menselijk gedrag. Vooral in een wereld die continue verandert. Sommige van de uitspraken in dit artikel maken onderdeel uit van een groot debat dat momenteel tussen sociale wetenschappers gevoerd wordt, over de robuustheid en repliceerbaarheid van bevindingen. Ik, Zowie Zep, zal jullie altijd op de hoogte houden als er nieuw bewijs boven water komt. Als je zelf nog opmerkingen hebt of nieuwe informatie waarvan je het gevoel hebt dat het toegevoegd moet worden, laat het me dan weten via info@zowiezep.nl. Laten we de wetenschap allemaal een beetje beter maken. Stapje voor stapje.